ఈ వ్యాసం గ్లోబల్ వాయిసెస్ అక్టోబర్ 2026 స్పాట్‌లైట్ సిరీస్‌ ‘బిగ్ టెక్ అండ్ అథారిటేరియనిజం’లో భాగం. భారీ సాంకేతిక సంస్థలు నిరంకుశ ప్రభుత్వాలు, విధానాలకు ఎలా తోడ్పడుతున్నాయి, ఎలా అడ్డుపడుతున్నాయి, వాటి నిర్ణయాలు గ్లోబల్ సౌత్‌పై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతున్నాయి అనే విషయాలను ఈ సిరీస్‌లో పరిశీలిస్తున్నాం. విరాళం ఇవ్వడం ద్వారా ఈ కథనాలకు మద్దతు ఇవ్వవచ్చు; వివరాలకు సోర్సెస్ విభాగాన్ని చూడండి.
AIతో సృష్టించిన చిత్రాలను ఎదుర్కొనేందుకు బంగ్లాదేశ్ తన సైబర్ చట్టాన్ని సవరిస్తోంది. ఆన్లైన్ అభిప్రాయాలను ప్రభుత్వం ఎంతవరకు నియంత్రించాలనే అంశంపై ముసాయిదా తీవ్ర చర్చకు దారితీసింది. సైబర్ రక్షణ (సవరణ) చట్టం ముసాయిదాను ప్రజల అభిప్రాయాల కోసం ICT విభాగం సెప్టెంబర్ మధ్యలో విడుదల చేసింది. ప్రస్తుతం అది పోస్టులు, టెలికమ్యూనికేషన్లు, ICT మంత్రి ఫకీర్ మహబూబ్ అనామ్ నేతృత్వంలోని 5 మంది సభ్యుల మంత్రివర్గ కమిటీ పరిశీలనలో ఉంది. అక్టోబర్ 19న వెలువడిన ఒక చర్చా కథనం ప్రకారం, అత్యంత వివాదాస్పద నిబంధనలను తొలగించాలని మీడియా ప్రముఖులు, న్యాయ విశ్లేషకులు, పౌర సమాజ ప్రతినిధులు కోరారు.
కృత్రిమంగా తయారుచేసిన మీడియా విస్తృతంగా కనిపించిన ఎన్నికల ప్రచార కాలం తర్వాత ఈ చర్య మొదలైంది. డిసెంబర్ 2025 నుంచి ఫిబ్రవరి 12, 2026 ఎన్నికల మధ్య ప్రజల దృష్టిని ఆకర్షించిన, AIతో మార్చిన 72 అంశాలను గుర్తించిన ఒక అధ్యయనం గురించి గ్లోబల్ వాయిసెస్ గతంలో కథనం ప్రచురించింది. రాజకీయ ప్రముఖుల కృత్రిమ చిత్రాలు అత్యంత సాధారణంగా వాడిన ఎత్తుగడ. వాటితో పాటు వార్తా ఛానళ్ల గ్రాఫిక్స్‌ను కూడా మార్పులు చేసి వాడారు. ఆ తర్వాత ఎన్నికల్లో గెలిచిన బంగ్లాదేశ్ నేషనలిస్ట్ పార్టీ (BNP) అత్యధికంగా లక్ష్యమైంది; దానికి సంబంధించినవి 47 కేసులు.
ఆన్‌లైన్‌లో అభిప్రాయ వ్యక్తీకరణపై ప్రభుత్వ నిఘా, నియంత్రణకు సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది. పరువు నష్టం కలిగించేదిగా, మతపరమైన మనోభావాలను గాయపరిచేదిగా లేదా దేశ ప్రతిష్ఠను దెబ్బతీసేదిగా భావించిన ఆన్లైన్ కంటెంట్‌ను 2006 నాటి సమాచార, కమ్యూనికేషన్ సాంకేతికత (ICT) చట్టంలోని సెక్షన్ 57 శిక్షార్హం చేసింది. 2013 సవరణతో దీన్ని మరింత కఠినతరం చేసి, గరిష్ఠంగా 14 సంవత్సరాల శిక్షను విధించే అవకాశం కల్పించారు. దీని కింద అభియోగాలు ఎదుర్కొన్నవారిలో జర్నలిస్టులతో పాటు సాధారణ సామాజిక మాధ్యమాల వినియోగదారులూ ఉన్నారు. కొన్నేళ్ల నిరసనల తర్వాత సెక్షన్ 57ను రద్దు చేస్తామని ప్రభుత్వం హామీ ఇచ్చింది. అయినా అక్టోబర్ 2018లో డిజిటల్ భద్రతా చట్టం (DSA) అమల్లోకి వచ్చినప్పుడు, అవే నేరాలు సెక్షన్లు 25, 28, 29, 31లో మళ్లీ కనిపించాయి. 2023 నాటికి ఈ చట్టం కింద 7,001 కేసులు నమోదయ్యాయని న్యాయశాఖ మంత్రి పార్లమెంటుకు తెలిపారు. DSA కింద 10 నెలలు జైలులో ఉన్న రచయిత ముష్తాక్ అహ్మద్ 2021లో కస్టడీలో మరణించారు. దీంతో దేశంలోనూ, విదేశాల్లోనూ నిరసనలు చెలరేగాయి.
అవామీ లీగ్ ప్రభుత్వం 2023లో DSA స్థానంలో సైబర్ భద్రతా చట్టాన్ని తీసుకొచ్చింది. అయితే DSAలోని దాదాపు అన్ని అణచివేత లక్షణాలనూ కొత్త రూపంలో అందులో చేర్చారని ఆమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనల్ తెలిపింది. జూలై 2024 తిరుగుబాటు తర్వాత తాత్కాలిక ప్రభుత్వం 2025లో కొత్త సైబర్ భద్రతా ఆర్డినెన్స్ ద్వారా 9 సెక్షన్లను రద్దు చేసింది. గత సంవత్సరాలకు చెందిన వందలాది కేసులు ఇప్పటికీ పెండింగ్‌లో ఉన్నాయని హక్కుల సంఘాలు చెబుతున్నాయి.
ఎన్నికల్లోనూ, ఆ తర్వాతా నకిలీలు
రాజకీయాల్లోని మహిళలు ఒక ప్రత్యేక తరహా దాడిని ఎదుర్కొన్నారు. ఓటింగ్‌కు ముందు వెలువడిన AI కంటెంట్‌పై డైలీ స్టార్ చేసిన విశ్లేషణ ప్రకారం, అవామీ లీగ్ అనుకూల పేజీలు నేషనల్ సిటిజన్ పార్టీ (NCP) మహిళా నాయకులను లక్ష్యంగా చేసుకున్నాయి. వారి నైతికత, లైంగిక ప్రవర్తన సరిగా లేదనే సంకేతాలు ఇచ్చే కల్పిత చిత్రాలను వాడాయి. ఎన్నికల తర్వాత, మహిళలకు కేటాయించిన రిజర్వ్‌డ్ స్థానాల అభ్యర్థులను లక్ష్యంగా చేసుకుని AIతో సృష్టించిన చిత్రాలు, కల్పిత ప్రకటనలు వ్యాపించినట్లు ప్రోథోమ్ ఆలో నిజనిర్ధారణలో తేలింది. ప్రజలకు బాగా కనిపించే మహిళలు, ముఖ్యంగా రాజకీయాల్లో ఉన్నవారు, తరచూ తప్పుడు సమాచారానికి లక్ష్యమవుతున్నారని రూమర్ స్కానర్‌కు చెందిన తన్వీర్ మహతాబ్ అబీర్ ఆ పత్రికకు చెప్పారు.
ఇదంతా రాజకీయాలకు సంబంధించినది కాదు. లైక్‌లు, ఫాలోలకు బదులుగా నకిలీ ‘ఫ్యామిలీ కార్డ్’ ఆఫర్లను ప్రచారం చేయడానికి ప్రధానమంత్రి తారిఖ్ రహ్మాన్, ఆయన కుమార్తె జైమా రహ్మాన్ సహా ఆయన కుటుంబ సభ్యుల డీప్‌ఫేక్ వీడియోలను ఫేస్‌బుక్ పేజీలు వాడినట్లు డైలీ స్టార్ సమాచారం చూపుతోంది. విశ్లేషించిన 52 పోస్టుల్లో 13 జైమాకు సంబంధించినవి. వేగంగా ఫాలోవర్లను సంపాదించి, ఆ పేజీలను అమ్మడమే లక్ష్యమని ఒక పేజీ నిర్వాహకుడు నిజనిర్ధారణ సంస్థ డిస్మిస్‌ల్యాబ్‌కు చెప్పారు. ఇలాంటి సందర్భాల్లో కృత్రిమ కంటెంట్ తయారుచేసే చాలామందికి రాజకీయ ఉద్దేశాలతో పాటు, సామాజిక వేదికలపై కంటెంట్ ద్వారా డబ్బు సంపాదించడానికి ఉపయోగపడే గణాంకాలు కూడా తరచూ ప్రధాన ప్రేరణగా ఉంటాయి.
పరిష్కారమే దొరకని ఒక కేసు
సాధారణ మహిళలకు ఈ నష్టం చాలా కాలం కొనసాగవచ్చు. 2024లో విద్యార్థుల నేతృత్వంలో జరిగిన చరిత్రాత్మక తిరుగుబాటులో తన పాత్రతో గుర్తింపు పొందిన విద్యార్థి కార్యకర్త ఫర్జానా సిథీని ఒక నకిలీ ఫేస్‌బుక్ ప్రొఫైల్ లక్ష్యంగా చేసుకుంది. దీనిపై డిస్మిస్‌ల్యాబ్ మార్చి 2025లో దర్యాప్తు చేసింది. డిసెంబర్ 13, 2024 నుంచి మార్చి 17, 2025 మధ్య పోస్ట్ చేసిన 166 వీడియోలు, రీల్స్‌లో 133 AIతో తయారుచేసిన డీప్‌ఫేక్‌లు. భారతదేశానికి చెందిన ఇద్దరు కంటెంట్ సృష్టికర్తల వీడియోల్లో సిథీ ముఖాన్ని అమర్చారు. అత్యధికంగా చూసిన 5 క్లిప్‌లకు 4.1 మిలియన్లకుపైగా వ్యూస్ వచ్చాయి. ఫేస్‌బుక్‌లోని స్టార్స్ ఫీచర్ ద్వారా ఆ ఖాతా డబ్బు సంపాదించింది.
“ఈ వీడియోలు నా వ్యక్తిత్వాన్ని కించపరిచే ప్రయత్నం” అని సిథీ డిస్మిస్‌ల్యాబ్‌కు చెప్పారు. వాటి కారణంగా తనను వేధించి, అవమానించారని కూడా తెలిపారు. ఆ ప్రొఫైల్‌పై ఆమె ఫేస్‌బుక్‌కు అనేకసార్లు ఫిర్యాదు చేశారు. నకిలీ ఖాతాలు, వీడియోలను తొలగించేందుకు ఆమె వ్యక్తిగతంగా సంప్రదించిన IT నిపుణులు USD 100 నుంచి USD 150 అడిగారు. అంత మొత్తం తాను భరించలేనని ఆమె చెప్పారు. డిస్మిస్‌ల్యాబ్ కథనం వెలువడిన సమయానికి ఆ ప్రొఫైల్ ఇంకా పనిచేస్తూనే ఉంది. రీల్స్ కింద ఉన్న కామెంట్లలో అత్యాచార బెదిరింపులు కూడా ఉన్నాయి.
ప్రస్తుత చట్టం పరిధి ఏమిటి, ముసాయిదా దేన్ని మార్చనుంది?
కృత్రిమ మీడియా వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతుండగా, ప్రస్తుత చట్టాల వ్యవస్థ దానికి అనుగుణంగా మారలేకపోయిందని న్యాయ నిపుణులు చెబుతున్నారు. సైబర్ రక్షణ చట్టాన్ని 10 ఏప్రిల్ 2026న అమల్లోకి తీసుకొచ్చి, 30 జూన్‌న సవరించారు. దాని సెక్షన్ 25 ఇప్పటికే బ్లాక్‌మెయిల్, లైంగిక వేధింపులు, ప్రతీకారంగా అశ్లీల కంటెంట్‌ను పంచడం, పిల్లలపై లైంగిక వేధింపుల కంటెంట్, లైంగిక అంశాలతో బెదిరించి డబ్బు లేదా ఇతర ప్రయోజనం పొందడం, AIతో సృష్టించిన లేదా మార్చిన కంటెంట్ పంపిణీని తన పరిధిలోకి తీసుకుంటోంది.
మంత్రి ప్రకారం, ఈ నేరాలకు గరిష్ఠంగా 2 సంవత్సరాల జైలు శిక్ష ఉంటుంది. బాధితురాలు మహిళ అయితే లేదా బాధిత వ్యక్తి వయసు 18 ఏళ్లలోపు అయితే గరిష్ఠంగా 5 సంవత్సరాల శిక్ష ఉంటుంది. ఇప్పటికే ఉన్న నేరాలకు పాల్పడేందుకు AIని ఉపయోగించిన సందర్భాలనే ఈ చట్టం ప్రధానంగా లక్ష్యంగా చేసుకుంటోంది. కృత్రిమ మీడియా లేదా రాజకీయ డీప్‌ఫేక్‌ల కోసం ప్రత్యేక చట్టపరమైన వ్యవస్థను ఇది నిర్దేశించలేదు.
ముసాయిదా దీన్ని మార్చనుంది. సెక్షన్ 25కు పరువు నష్టం, అవమానించడం, వేధించడం అనే అంశాలను జోడించి, AIతో సృష్టించిన కంటెంట్‌ను స్పష్టంగా ప్రస్తావిస్తోంది. గరిష్ఠ శిక్షను 5 సంవత్సరాల జైలు, BDT 2 మిలియన్ల జరిమానాకు (సుమారు USD 16,131) పెంచుతారని ప్రోథోమ్ ఆలో గత దర్యాప్తులో వెల్లడైంది. లక్ష్యం మహిళ లేదా 18 ఏళ్లలోపు వ్యక్తి అయితే శిక్ష 10 సంవత్సరాలు, జరిమానా Tk 4 మిలియన్లకు పెరుగుతుంది. కొత్త సెక్షన్ 26A ప్రకారం, ఒక ‘వదంతి’ లేదా ‘తప్పుడు సమాచారం’ ప్రచురించినా, వ్యాప్తి చేసినా గరిష్ఠంగా 10 సంవత్సరాల జైలు, BDT 4 మిలియన్ల జరిమానా (సుమారు USD 32,262) లేదా రెండూ విధించవచ్చు. గందరగోళం, భయాందోళనలు లేదా సామాజిక అస్థిరత కలిగించే లేదా అవి కలిగే ప్రమాదానికి దారితీసే, ధ్రువీకరించని సమాచారాన్ని వదంతిగా ముసాయిదా నిర్వచిస్తోంది.
ఇప్పటికే జరుగుతున్న హానికి ప్రతిస్పందనగానే ఈ మార్పులను ప్రభుత్వం చెబుతోంది. జూన్‌లో మునుపటి సవరణను ప్రవేశపెట్టినప్పుడు, వివాదాస్పద కంటెంట్‌ను మెటా వంటి వేదికలు నిర్ణీత సమయంలో తొలగించాలని అది నిర్దేశిస్తుందని ICT మంత్రి చెప్పారు. AIతో తయారుచేసిన నకిలీ వీడియోలు, ఆడియోలు, చిత్రాలను అరికట్టడానికే కఠినమైన శిక్షలు ఉద్దేశించినట్లు అధికారులు ప్రోథోమ్ ఆలోకు తెలిపారు.
భావ వ్యక్తీకరణ స్వేచ్ఛపై ఆందోళనలు
ముసాయిదా ఆ లక్ష్యాన్ని చాలా దాటి వెళుతోందని విమర్శకులు అంటున్నారు. ‘వదంతి’, ‘కించపరిచే’ వంటి పదాలకు చాలా అస్పష్టమైన నిర్వచనాలు ఉన్నాయని, అందువల్ల చట్టాన్ని ఎంపిక చేసినవారిపైనే ప్రయోగించే అవకాశం ఉందని ట్రాన్స్‌పరెన్సీ ఇంటర్నేషనల్ బంగ్లాదేశ్ (TIB) హెచ్చరించింది. రద్దయిన డిజిటల్ భద్రతా చట్టాన్నే ఈ ముసాయిదా ప్రతిబింబిస్తోందని హక్కుల సంఘాలు సంయుక్త ప్రకటనలో తెలిపాయి. అధికారులు ధ్రువీకరించని సమాచారంగా భావించే విషయాలను రిపోర్ట్ చేసినందుకు జర్నలిస్టులు నేరపూరిత బాధ్యత ఎదుర్కొనే అవకాశాన్ని కమిటీ టు ప్రొటెక్ట్ జర్నలిస్ట్స్ వ్యతిరేకించింది. పరువు నష్టం సెక్షన్ 25లో ఉన్నందున, మహిళలపై జరిగే నేరాలకు వర్తించే అధిక శిక్ష లైంగిక వేధింపులకే కాకుండా పరువు నష్టానికీ వర్తిస్తుందని ఆసియా టైమ్స్ విశ్లేషణ పేర్కొంది.
సంఖ్యలు, లోపాలు, స్థానిక స్పందనలు
చట్టం పరిష్కరించాల్సిన సమస్య చాలా పెద్దది. సెప్టెంబర్ 2024 నాటికి 60,808 మంది మహిళలు పోలీసుల ‘సైబర్ సపోర్ట్ ఫర్ విమెన్’ విభాగాన్ని సంప్రదించారని ఢాకా ట్రిబ్యూన్ కథనం తెలిపింది. బంగ్లాదేశ్ బ్యూరో ఆఫ్ స్టాటిస్టిక్స్–UNFPA 2024 సర్వేను కూడా అది ప్రస్తావించింది. ఆ సర్వేలో సామాజిక మాధ్యమాలు ఉపయోగించే మహిళల్లో దాదాపు 89% మంది కనీసం ఒక్కసారైనా ఆన్లైన్ హింసను ఎదుర్కొన్నట్లు తెలిపారు. చాలా ఘటనలు ఫిర్యాదు కాకపోవడం వల్ల అసలు సంఖ్య ఇంతకంటే ఎక్కువగా ఉండవచ్చని అధికారులు చెబుతున్నారు. ప్రచురించిన గణాంకాలు AI ప్రమేయం ఉన్న కేసులను ప్రత్యేకంగా చూపడం లేదు.
ఈ ప్రాంతమంతటా ఇలాంటి ధోరణే ఉందని పరిశోధకులు చెబుతున్నారు. శ్రీలంక, భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్‌లకు చెందిన 49 మంది జర్నలిస్టులు, న్యాయవాదులు, నిజనిర్ధారకులు, హక్కుల కోసం పనిచేసేవారితో నిర్వహించిన 3 వర్క్‌షాప్‌ల సమాచారాన్ని జర్నల్ ఆఫ్ ఆన్లైన్ ట్రస్ట్ అండ్ సేఫ్టీలోని ఒక అధ్యయనం ఉపయోగించింది. మహిళలు వారి జనాభా నిష్పత్తికి మించి లక్ష్యమవుతున్నారని, దక్షిణాసియా భాషల కంటెంట్‌ను వేదికలు నియంత్రించే ప్రక్రియ తరచూ విఫలమవుతోందని, సంస్థల నుంచి సహాయం పొందేందుకు బాధితులు ఇబ్బంది పడుతున్నారని అది గుర్తించింది. 2024లో విద్యార్థుల నేతృత్వంలో జరిగిన చరిత్రాత్మక తిరుగుబాటులో తన పాత్రతో గుర్తింపు పొందిన విద్యార్థి కార్యకర్త సిథీ, వ్యక్తిగత సహాయం ఖర్చును భరించలేకపోయిన అనుభవం ఈ చివరి నిర్ధారణకు సరిపోతుంది.
డిజిటల్ నైపుణ్యాలు కూడా మరో ఆందోళన. బంగ్లాదేశ్‌లో ఆచరణలో ఉపయోగపడే డిజిటల్ అక్షరాస్యత 49%గా ఉందని, పట్టణ వినియోగదారులతో పోలిస్తే గ్రామీణ వినియోగదారులు మొబైల్ ఇంటర్నెట్‌ను ఉపయోగించే అవకాశం 29% తక్కువని ఆసియా అభివృద్ధి బ్యాంకు నివేదించింది. ఏప్రిల్‌లో విడుదలైన బంగ్లాదేశ్ బ్యూరో ఆఫ్ స్టాటిస్టిక్స్ సమాచారం ప్రకారం, పురుషుల్లో 56.6% మంది ఇంటర్నెట్ వాడుతుండగా, మహిళల్లో ఈ సంఖ్య 50.2%గా ఉంది. తక్కువ డిజిటల్ నైపుణ్యాలు ఉన్నవారు మార్పులు చేసిన మీడియాను గుర్తించడం లేదా పరిహారం కోరడం మరింత కష్టంగా భావించవచ్చని హక్కుల కోసం పనిచేసేవారు అంటున్నారు. అయితే ఈ సర్వేలు డీప్‌ఫేక్‌లకు ప్రజలు ఎంతవరకు గురవుతున్నారో నేరుగా కొలవలేదు.
ప్రభుత్వానికి వెలుపల, నిజనిర్ధారకులు పరిస్థితికి అనుగుణంగా పనిచేసేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నారు. సెప్టెంబర్ 27–28 తేదీల్లో జరిగిన ఫ్యాక్ట్‌ఫెస్ట్ 2026లో సుమారు 100 మంది నిజనిర్ధారకులు, జర్నలిస్టులు, పరిశోధకులు పాల్గొన్నారని ఒక నిర్వాహకుడు తెలిపారు. దాని 13 సెషన్లలో AI, లింగాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకున్న తప్పుడు సమాచారం సహా పలు అంశాలను చర్చించారు. ముగింపు రౌండ్‌టేబుల్‌లో బంగ్లాదేశ్ నిజనిర్ధారకులకు అందే నిధులు తగ్గుతున్నాయని, ప్రధాన వార్తా సంస్థలతో సమన్వయం బలహీనంగా ఉందని వక్తలు చెప్పారు.
మంత్రివర్గ కమిటీ ఇంకా ముసాయిదాను ఖరారు చేయలేదు. ఖరారైన తర్వాత అది పార్లమెంటుకు వెళుతుంది. ప్రస్తుత రూపంలోని ముసాయిదాను ఉపసంహరించుకుని, కనీసం 30 రోజులపాటు ప్రజాభిప్రాయ సేకరణను మళ్లీ చేపట్టాలని పౌర సమాజ సంస్థ కాన్‌స్టిట్యూషన్ వాచ్‌డాగ్ ప్రభుత్వాన్ని కోరింది. ఆన్లైన్ వేధింపుల నుంచి మహిళలు, పిల్లలను రక్షించడం, డీప్‌ఫేక్‌లకు స్పందించడం తమ లక్ష్యమని ప్రభుత్వం చెబుతున్న విషయాన్ని కూడా ఆ సంస్థ గుర్తించింది. ప్రస్తుతం విమర్శలు ఎదుర్కొంటున్న భావ వ్యక్తీకరణకు సంబంధించిన నిబంధనలు లేకుండానే, మరింత పరిమితమైన చట్టం ఆ లక్ష్యాన్ని సాధించగలదా అన్నదే చట్టసభ సభ్యుల ముందున్న ప్రశ్న.